ขึ้น · khuen

ที่มา · etymology probable · น่าจะใช่

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *χɯnꟲ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ขึ้น, ลาว ຂຶ້ນ (ขึ้น), คำเมือง ᨡᩧ᩠᩶ᨶ (ขึ้น), เขิน ᨡᩨ᩠᩶ᨶ (ขื้น), ไทลื้อ ᦃᦹᧃᧉ (ฃื้น), ไทดำ ꪄꪳ꫁ꪙ (ฃึ้น), ไทขาว ꪄꪳꪙꫂ, ไทใหญ่ ၶိုၼ်ႈ (ขึ้น), ไทใต้คง ᥑᥪᥢᥲ (ฃื้น), พ่าเก ၵ︀ိုꩫ︀် (ขึน์), อาหม 𑜁𑜢𑜤𑜃𑜫 (ขึน์), จ้วง hwnj, จ้วงแบบจั่วเจียง kwnj

คำเมือง · Northern: ขึ้น ᨡᩧ᩠᩶ᨶ — Extracted from the Wiktionary etymology line. probable · น่าจะใช่

จัดลำดับแล้ว · mapped

The senses are ordered core-first as an argument about how the meaning moved, and every compound sits under the sense that motivates it.

ความหมาย · the senses

Ordered core first, then what grew out of it. The order is an argument about how the meaning moved, not an alphabet.

1ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้องหน้า, ไปสู่เบื้องที่ถือว่าตรงข้ามกับลง

ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้องหน้า, ไปสู่เบื้องที่ถือว่าตรงข้ามกับลง

motionprobable · น่าจะใช่

⚑ open question: Sense order is the RID's, not an argument about semantic development. Rank it, then set order_conf.

2เพิ่มหรือทำให้เพิ่ม

เพิ่มหรือทำให้เพิ่ม

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Quantity rising: to increase. probable · น่าจะใช่

3เริ่ม

เริ่ม

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: A thing rising into existence: to begin. probable · น่าจะใช่

4เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน

เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Putting something up onto the record — ขึ้นทะเบียน. probable · น่าจะใช่

คำประกอบ · compound	meaning, and why
ขึ้นทะเบียน khuen-tha-bian	เอาเข้าไว้ในทะเบียน lit. rise + register เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน + บัญชีจดลักษณะจำนวนคน จำนวนสัตว์ หร V+N head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 4: wiktionary lists it as an example of this sense verified · ตรวจแล้ว

คำประกอบ · compound

meaning, and why

ขึ้นทะเบียน

khuen-tha-bian

เอาเข้าไว้ในทะเบียน

lit. rise + register

เอาเข้าไว้เป็นหลักฐาน + บัญชีจดลักษณะจำนวนคน จำนวนสัตว์ หร

V+N

head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 4: wiktionary lists it as an example of this sense

verified · ตรวจแล้ว

5เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ

เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: A coarse word rising out of anger. probable · น่าจะใช่

คำประกอบ · compound	meaning, and why
ขึ้นเสียง khuen-siang	ออกเสียงดังด้วยความโกรธ lit. rise + voice เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ + สิ่งที่รับรู้ได้ด้วยหู V+N also filed under เสียง head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 5: gloss similarity 0.28, next 0.07 probable · น่าจะใช่

คำประกอบ · compound

meaning, and why

ขึ้นเสียง

khuen-siang

ออกเสียงดังด้วยความโกรธ

lit. rise + voice

เอ่ยคำหยาบออกมาด้วยความโกรธ + สิ่งที่รับรู้ได้ด้วยหู

V+N

also filed under เสียง

head-initial; both parts are dictionary headwords · filed under sense 5: gloss similarity 0.28, next 0.07

probable · น่าจะใช่

6เกิด, มี

เกิด, มี

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: To arise, to come to be. probable · น่าจะใช่

7นิยมนับถือ, เลื่อมใส

นิยมนับถือ, เลื่อมใส

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Raising a thing in one's regard: to esteem it. probable · น่าจะใช่

8อยู่ในสังกัด

อยู่ในสังกัด

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Coming up under an authority — ขึ้นกับ, to fall under. probable · น่าจะใช่

9อืดพอง

อืดพอง

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: Increase as swelling. probable · น่าจะใช่

10ฟู

ฟู

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 9 ([RID sense 9 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: And dough swelling as it rises. probable · น่าจะใช่

11แรกปรากฏจากขอบฟ้า

แรกปรากฏจากขอบฟ้า

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: First appearing over the horizon. probable · น่าจะใช่

12งอก

งอก

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: A shoot rising from the ground. probable · น่าจะใช่

13มีโชคจะทำอะไรก็ประสบผล

มีโชคจะทำอะไรก็ประสบผล

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: On the rise: in luck, and whatever is tried comes off. probable · น่าจะใช่

14ก่ง

ก่ง

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Drawing a bow up to tension. probable · น่าจะใช่

15ขึง

ขึง

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 14 ([RID sense 14 — no English yet]) — by generalisation · กว้างขึ้น: And any stretching taut. probable · น่าจะใช่

16เริ่มเดินเป็นครั้งแรก

เริ่มเดินเป็นครั้งแรก

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 3 ([RID sense 3 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: Beginning to walk for the first time. probable · น่าจะใช่

17ทำให้เป็นรูปร่าง

ทำให้เป็นรูปร่าง

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Raising a thing into shape: to form it. probable · น่าจะใช่

18เอาเช็คเป็นต้นไปขอรับเป็นตัวเงินจากธนาคาร เรียกว่า ขึ้นเงิน

เอาเช็คเป็นต้นไปขอรับเป็นตัวเงินจากธนาคาร เรียกว่า ขึ้นเงิน

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Drawing money up out of a bank — ขึ้นเงิน. probable · น่าจะใช่

19เอาเข้าเก็บไว้

เอาเข้าเก็บไว้

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Putting a thing up into store. probable · น่าจะใช่

20แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ

แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 1 ([RID sense 1 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Travelling up the map, south to north. probable · น่าจะใช่

คำประกอบ · compound	meaning, and why
ขาขึ้น kha-khuen	กำลังได้รับความนิยม lit. leg + rise อวัยวะของมนุษย์หรือสัตว์ที่ยื่นจาก + แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ N+V also filed under ขา head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 20: wiktionary lists it as an example of this sense verified · ตรวจแล้ว

คำประกอบ · compound

meaning, and why

ขาขึ้น

kha-khuen

กำลังได้รับความนิยม

lit. leg + rise

อวัยวะของมนุษย์หรือสัตว์ที่ยื่นจาก + แล่นไปตามทางจากใต้ไปเหนือ

N+V

also filed under ขา

head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 20: wiktionary lists it as an example of this sense

verified · ตรวจแล้ว

21ข้างขึ้น

ข้างขึ้น

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 11 ([RID sense 11 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: ข้างขึ้น, the waxing half of the lunar month. probable · น่าจะใช่

คำประกอบ · compound	meaning, and why
ข้างขึ้น khang-khuen	ส่วนของเดือนจันทรคติที่มีพระจันทร์สว่าง คือ ตั้งแต่ขึ้นค่ำหนึ่งไปถึงกลางเดือน lit. board + rise เบื้อง + ข้างขึ้น N+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 21: the sense gloss names this compound verified · ตรวจแล้ว

คำประกอบ · compound

meaning, and why

ข้างขึ้น

khang-khuen

ส่วนของเดือนจันทรคติที่มีพระจันทร์สว่าง คือ ตั้งแต่ขึ้นค่ำหนึ่งไปถึงกลางเดือน

lit. board + rise

เบื้อง + ข้างขึ้น

N+V

head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 21: the sense gloss names this compound

verified · ตรวจแล้ว

22ใช้ประกอบคำอื่นเพื่อเน้นความให้เด่นหรือให้ชัดแจ้งกว่าเดิม

ใช้ประกอบคำอื่นเพื่อเน้นความให้เด่นหรือให้ชัดแจ้งกว่าเดิม

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by generalisation · กว้างขึ้น: Bleached to an emphatic after another word. probable · น่าจะใช่

23เป็นคำประกอบท้ายหมายความว่า มากกว่าเดิม

เป็นคำประกอบท้ายหมายความว่า มากกว่าเดิม

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by generalisation · กว้างขึ้น: And as a suffix meaning more so than before. probable · น่าจะใช่

24เป็นไปตามคำที่ยอหรือยุเป็นต้น

เป็นไปตามคำที่ยอหรือยุเป็นต้น

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 7 ([RID sense 7 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Rising to flattery or provocation. probable · น่าจะใช่

25ดูสวยกว่าตัวจริง

ดูสวยกว่าตัวจริง

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Coming out better than the person actually looks. probable · น่าจะใช่

26มีเหตุผลสมควร

มีเหตุผลสมควร

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 2 ([RID sense 2 — no English yet]) — by metaphor · อุปมา: Standing up to scrutiny: reasonable. probable · น่าจะใช่

คำประกอบ · compound	meaning, and why
ฟังขึ้น fang-khuen	พอจะยึดถือได้ (มักใช้ในความปฏิเสธ) lit. hear + rise ตั้งใจสดับ + มีเหตุผลสมควร V+V head-final; both parts are dictionary headwords · filed under sense 26: wiktionary lists it as an example of this sense verified · ตรวจแล้ว

27ถ้าใช้ในความปฏิเสธ หมายความว่า ไม่ชนะ

ถ้าใช้ในความปฏิเสธ หมายความว่า ไม่ชนะ

motionprobable · น่าจะใช่

grew out of sense 13 ([RID sense 13 — no English yet]) — by specialisation · แคบลง: Negated, the luck-sense becomes not winning. probable · น่าจะใช่

คำประกอบที่ยังไม่จัดเข้าความหมาย · compounds awaiting a sense 15

Every one is dictionary-attested: the word exists, and both of its parts are headwords. What has not been decided is which sense above each belongs to.

คำ · word	meaning
การบรรจุขึ้น kan-ban-chu-khuen	คำอาการนามของ บรรจุขึ้น คำอาการนามของ บรรจุ + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
ขึ้นคาน khuen-khan	มีฝีมือในทางใดทางหนึ่งจนไม่มีคู่แข่งขัน ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + เครื่องเรือนที่ยึดเสาและรองตง ทำด้ V+N
ขึ้นครู khuen-khru	ทำพิธีคำนับครูที่ประสาทวิชาให้เมื่อแรกเรียน rise + teacher ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + ผู้สั่งสอนศิษย์ V+N
รุ่งขึ้น rung-khuen	วันใหม่, วันพรุ่งนี้ ระยะเวลาตอนเริ่มแรกแห่งวัน + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
ขมิ้นขึ้น kha–min–khuen	ขมิ้นอ้อย, ชื่อไม้ล้มลุกในสกุล Curcuma วงศ์ Zingiberaceae turmeric + rise ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Curcuma longa ใน + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
ของขึ้น khong-khuen	อาการผิดปรกติอย่างใดอย่างหนึ่ง เชื่อว่าเกิดจากอำนาจของขลัง by + rise สิ่งต่าง ๆ + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
บรรจุขึ้น ban-chu-khuen	อัปโหลด carry + rise ใส่ลงในขวด หีบ หรือถุง เป็นต้น + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ V+V
ขึ้นชื่อ khuen-chue	famous ลือชื่อ, เอ่ยถึงบ่อย ๆ rise + name ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + คำที่ตั้งขึ้นสำหรับเรียกคน สัตว์ ส V+N
น้ำขึ้น nam-khuen	flow น้ำในทะเลและแม่น้ำลำคลองที่มีทางติดต่อโดยตรงกับทะเลหรือได้รับอิทธิพลจากน้ำทะเลเป็นต้นที่มีระดับน้ำสูงขึ้น ในวันหนึ่ง ๆ ตามปรกติน้ำจะขึ้น 2 ครั้ง และน้ water + rise สารประกอบซึ่งมีองค์ประกอบเป็นธาตุไ + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
เมืองขึ้น mueang-khuen	รัฐที่อยู่ใต้บังคับบัญชาของรัฐอื่น town + rise แดน + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
ขึ้นยุ้ง khuenyung	(คำสุภาพ) ใส่ยุ้ง ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + สิ่งปลูกสร้างสำหรับเก็บข้าวเปลือกข V+N
ขึ้นหิ้ง khuen-hing	เก็บไว้โดยไม่ได้ใช้ประโยชน์ ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + ที่วางของซึ่งแขวนหรือติดไว้ข้างฝา V+N
การขึ้น kan-khuen	คำอาการนามของ ขึ้น งาน + ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ N+V
ขึ้นเขียง khuen-khiang	ตกอยู่ในภาวะที่แทบไม่มีทางจะต่อสู้หรือเอาชนะหรือหลีกเลี่ยงได้เลย ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + ไม้รองรับการสับ หั่น มักเป็นแผ่นกล V+N
ขึ้นฉาง khuenchang	(คำสุภาพ) ใส่ฉาง ไปสู่เบื้องบน เบื้องสูง หรือ เบื้อ + อาคารเก็บผลิตผลทางการเกษตรอย่างข้า V+N

ละแวกคำ · the neighbourhood

พบใน · found inside 20

การขึ้น การบรรจุขึ้น ขมิ้นขึ้น ของขึ้น ขาขึ้น ขึ้นครู ขึ้นคาน ขึ้นฉาง ขึ้นชื่อ ขึ้นทะเบียน ขึ้นยุ้ง ขึ้นหิ้ง ขึ้นเขียง ขึ้นเสียง ข้างขึ้น น้ำขึ้น บรรจุขึ้น ฟังขึ้น รุ่งขึ้น เมืองขึ้น

ร่วมครึ่งคำ · shares a half with

Compounds built on the same other half. This grouping is in no dictionary; it falls out of the parts.

ทะเบียน การลงทะเบียน นายทะเบียน ลงทะเบียน

เสียง ขายเสียง ชื่อเสียง น้ำเสียง ส่งเสียง หาเสียง ออกเสียง เสียงตรี เสียงเอก เสียงแตก เสียงโท

ขา ขานาง ขาลง ขาใหญ่ คู่ขา สามขา

ข้าง ข้างนอก ข้างใน สีข้าง เข้าข้าง

ฟัง รับฟัง หูฟัง

ครู ครูใหญ่ ยกครู

ขมิ้น ขมิ้นขาว ขมิ้นนาง ดอนขมิ้น

ของ ของกลาง ของกิน ของขวัญ ของดี ของตาย ของนอก ของป่า ของร้อน ของลับ ของวัด ของสูง ของหลวง

ยังต้องตรวจ · open questions

⚑ Auto-ingested: senses are listed in the RID's order and no EXTENDS chain has been asserted. Order the senses and file each compound under the one that motivates it to reach status 'mapped'.
⚑ Attested in this corpus: 5 manuscript titles, 102 item titles. Turn the useful ones into ATTESTED_IN edges.
⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'.
⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'.
⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'.
⚑ The Wiktionary bridge gave one English gloss for the whole word and the ingest copied it onto every sense. It has been moved to `bridge_en` at the word; the senses now show their RID Thai and await English of their own.
⚑ Compound filing is tiered: entries marked 'verified' were filed by a source, 'probable' by gloss similarity. Neither orders the senses, so this entry is 'proposed', not 'mapped'.